تبلیغات
انجمن علمی سازه های چوبی - گره چینی

انجمن علمی سازه های چوبی
 
Scientific Society of wooden structures

پیشینه هنر گره چینی چوبی در ایران

گره چینی چوبی از هنرهای ظریفی است که از اوایل دوره اسلامی در ایران رایج بوده است برخی پژوهشگران احتمال داده اند استفاده از این هنر چه در حالت مشبک و چه در حالت آلت و لغت از دوران خلفای عباسی شروع شده و در قرن شش تا هشت هجری قمری در مصر و سوریه متداول شده است و در همان زمان به ایران رسیده بر اساس شواهد و آثار موجود پیشینه هنر گره چینی در معماری ایرانی به دوره سلجوقی و صفوی بر می گردد و خواستگاه آن نیز شهر اصفهان بوده است از این سبک کار معمولاً در ساخت درهای امکان مقدسه، مقابر، منابر و از مشبک در پنجره های منازل و کاخها و نرده ها استفاده می شده است. از دوران صفویه به بعد تعبیه شیشه های رنگی در چوبهای مشبک رایج شده و اصطلاحاً به ( ارسی ) مشهور گردید.
گره چینی با قطعات برش خورده چوب و شیشه های رنگی در اشکال مختلف و متعدد الاجرا و وحدت گرایی هندسی که به طور هماهنگ در یک کادر مشخص و تکرار شونده در کنار هم قرار گرفته باشند در واقع هندسه نقوش و گره جزء لاینفک این هندسه به حساب می آید


روش ساخت گره چینی چوبی
:
روش تولید گره چینی به این صورت است که ابتدا طراحی و رسم گره مورد نظر بر اساس اندازه کار انجام می شود سپس از روی قسمت های مورد نیاز گره رسم شده الگو یا قالب برداشته می شود و چارچوب یا کارگاه در اندازه مورد نظر ساخته می شود. گره ها اتصالات کوچکی از چوب هستند که به صورت زبانه ای به یکدیگر قفل می شوند و نقشهای زیبایی را بوجود می آورند که هر چه ظریف تر باشند از نظر هنری ارزش بیشتری دارند برای نقش گره، چوب ها به ضخامت بند رسم شده بریده و در عین حال چوبهای واگیره ( قطعاتی که در کار تکرار می شود ) از قالب های آماده شده تهیه می شود سپس به وسیله اره پشت بند دار زاویه اتصالات روی چوب را برش می زنند و با رنده ابزار روی آلت ها ابزار می زنند سپس دو سر هر یک از آلت ها فاق و زبانه می شود ( یا هر نوع اتصال دیگری که مورد نظر استادکار باشد ) و در آخر کار چیدن گره و درگیر کردن اتصالهای ساخته شده و شیشه های رنگی برش خورده شروع می شود ابزاری که برای ساخت گره مورد استفاده قرار می گیرد تقریباً همان ابزاری است که در یک کارگاه درودگری وجود دارد مانند انواع اره، رنده، گیره، میزکار، خطکش و . . .
بهترین مواد اولیه ساخت گره چینی و مورد توافق استادکاران چوب درخت چنار است که خوشبختانه این درخت درخت بومی ایران است زیرا بافتی منسجم داشته و از مقاومت بالایی برخوردار است. البته از چوب نارنج، گلابی، گردو و عناب و چوبهای درختان جنگلی را از نوع آزاد و راش هم برای ساخت گره چینی استفاده می شود.
تزئینات در خانه های گیلان
:
هر منطقه ای که مورد هجوم و غارت بوده، بناهای مسکونی آن از بیرون ظاهری ساده و بی پیرایه داشته اند، اما در درون با تزئینات ساده یا پیچیده نیازهای زیبایی شناختی ساکنین خانه را پاسخ داده اند. در هر دوره ای از تاریخ، در پس گذشت زمان و تامین امنیت نسبی و آرامش منطقه ای، تزئینات کم کم به بیرون بنا کشیده شده و ابتدا در سردر بنا و پس از آن در تمامی نمای ساختمان، تزئینات ساده و پرکار بروز می کرده است. اما گیلان از این امر مستثنی است. در گیلان ویژگی های روان شناختی مردمان در بناها نیز متجلی است. خصیصه بارز معماری برون گرا، یگانگی درون و برون بنا است. بر این اساس نیاز به پرداخت تزئینات ویژه در بنا وجود ندارد، چراکه در این منطقه فقر بصری در رویت زیبایی به حداقل رسیده است.
در روستاهای گیلان که ظاهر فرهنگ آن با نقاط دیگر متفاوت است، زنان در اوقات زیادی از روزهای سال در بنا حضور نداشتند و دوشادوش مردان در خارج از خانه به فعالیت های اقتصادی خانوار می پرداختند. عدم حضور مستمر و مشغله ی زیاد افراد خانواده به ویژه زنان عامل مهمی در عدم بکار گیری تزئینات زیاد در خانه روستایی است. اصولاً تزئینات در نقاط اتصال به حد کمال می رسد. در این بناهای تزئینات در اتصال تیر به ستون و حفاظ ایوان و تلار به کار برده می شود. یادآوری می شود که ایوان و تلار در زندگی روستاییان گیلان در اوقاتی طولانی از سال نقش کلیدی دارد. بدین سبب این فضاها که محل پذیرایی مهمانان هم بوده، دارای بیشترین تزئین و گاه تنها فضای تزئین شده بنا هستند. میزان پرداخت و بکارگیری جزئیات ظریف، به وضعیت اجتماعی و تمکن صاحب بنا وابسته است. در تیرهای سقف تزئینات زیبای معروف به کله شیری زینت بخش این گونه مساکن است. بناهای اربابی دارای تزئینات بیشتری بوده است و در حواشی رف و طاقچه های اتاق ها نیز تزئیناتی اندک به چشم می خورد.
در شهرها که حضور ساکنان بنا در ساختمان بیشتر بوده، رفاه و زیبایی بنا از اهمیت خاصی برخوردار بود، از این رو به تزئینات و جزئیات مسکن بیشتر توجه می شده است. بدین سبب بکارگیری تزئینات به کله شیری در شهرها بیشتر بوده و در اتاقها نیز طاقچه ها، درها و پنجره ها دارای پرداخت های تزئینی هستند. معمولاً تالار طبقه بالا بیشترین تزئین را به خود می بیند و در بسیاری از آنها تزئینات گچ بری و آینه کاری با ریزه کاری فراوان خودنمایی می کند. میزان تزئین در تمامی بخش های ساختمان، از ابزار کاری اتصال دیوار به سقف اتاقها گرفته تا حلب بری دور دریچه لوجنک، متفاوت است.
در بناهای افراد مرفه ارسی های ظریف با شیشه های رنگین، زینت بخش پنجره هایی است که ارتباط درون اتاق را با محوطه و حیاط تامین می کنند. نظر به ابری بودن آسمان در اوقات طولانی از سال، وجود ارسی ها در طبقه بالا رنگ خاکستری آسمان را تلطیف می کند و گرفتگی هوا را مخفی می دارد. در روزهای آفتابی تابستان این پنجره ها موجب تعدیل شدت نور آفتاب و باعث احساس کاهش دما می شوند. در اوایل دوره پهلوی( معماری رضا شاهی ) تزئینات فروفرچه ( فرفورژه ) نیز به روزنها افزوده گشته و جزئی زینت بخش در نمای ساختمان محسوب شده است. در سردر ورودی ها نقش خورشید به همراه آجر بری جزئی از تزئینات ساختمانها گشته و در برخی خانه های شهری به آن توجهی خاص شده است.
از سده های میانه هجری نمونه های زیب و متعددی از در و پنجره های چوبی و فولادی وجود دارد که اغلب آنها زینت بخش موزه های جهان هستند، و شاید در میان آنها در بقعه سید ابوجعفر ابیض واقع در چابکسر، که در قرن نهم بدست درودگری تهیجانی ( یا شیجانی ) ساخته شده، از نظر تناسب بی نظیر باشد و جا دارد که با دقت هر چه تمامتر محافظت شود. در خانه ها و باغها علاوه بر درهای دولته در یک لته زیاد دیده شده، مثلا اغلب باغها و بوستانها درهای یک لته دارند که در دیوار چینه ای قرار گرفته و کنار آن سوراخی در چینه هست که کلون و تره در آن جای دارد و کلید آن نیز چوبی است.
نمونه های مختلف در و پنجره ، چه آنها که اصل آن موجود است و چه آنهایی که از میان رفته و تنها می توان از روی نقاشیها و حکاکیها به شکل و طرح آنها پی برد، از روزگاری کهن تا کنون تا پیش از اینکه معماری ایران تحت تأثیر معماری غرب قرارگیرد تقریباً به یک شکل و هیئت و به اصطلاح امروز استاندارد بوده است.
درها و پنجره های دو لته در هر طرف به سه قسمت تقسیم می شده اند، در بالا و پایین قابی چهار گوش ( معمولاً مربع و گاهی مستطیل افقی ) و درمیان قابی مستطیل و عمودی قرار داشت و در بوسیله یک پاشنه، در چوب یا سنگ یا آجری که در پشت چارچوب قرار داشته ( پاشنه گرد نامیده می شده ) و شاخی که از کلاغپر ( چوبی که در بالای چارچوب قرار داشته ) می گذاشته است، می گشته و به دیوار تکیه می داده است.
چارچوب که معمولاً دارای آستانه ای بلند بود، در پشت لته های در کار گذاشته می شده و گاهی پاشنه گردها و کلاغپرها نیز بدان چسبیده و پیوسته بوده است. پاشنه گردها گاهی جدا از هم و گاهی یکپارچه در پشت آستانه کوبیده می شده است.
در و پنجره ها و روزن های مشبک چوبی، سفالین و گچین در زمستانها با کاغذ روغن زده مسدود و تابستانها مجدداً باز می شده است به همین مناسبت کرکره ها و درهای مشبک حجرات مدارس و کاروانسراها را کاغذ لق ( ترکی ) می گویند و در و پنجره مشبک در اغلب زبانها به اسم ایرانی معروف است.
روزن
:
معمولاً در بالای در و گاهی در دو سوی آن برای گرفتن روشنایی و هوای آزاد روزن بکار می رفته و گاهی هم به سوراخهایی که در کلاله طاقها و یا شانه آنها به همین منظور تعبیه می کردند اطلاق می شده است.
روزن گاهی با چوب و گاهی با گچ و سفال نیز ساخته می شده و اغلب ثابت بوده و در نقاط سردسیر جام و پاره های کوچک شیشه با انواع و اقسام نقش های زیبای هندسی و غیر هندسی در آن بکار می رفته ولی اکثریت شیشه ها بشکل جام و مانند ته قرابه بوده است.
روزن های چوبی مشبک در اغلب بناهای عمومی و مذهبی هنوز بجای مانده و می توان گفت که از هزار سال پیش تا کنون در وضع کلی آنها تغییر چندانی روی نداده و اغلب از مستطیل ها و مربع های کوچک یا نقش هایی نظیر گره سازی کاشی و بیشتر تند و کند و اختر چلیپا ( ستاره های هشت پر و صلیب های نوک تیز آرایش شده است )
ارسی: ( پنجره رو به بالا
)
بعضی گمان کرده اند ارسی به پنجره ای اطلاق می شود که به تقلید از معماری روسی در ایران رواج یافته، در صورتی که نمونه های جالبی از ارسی حتی پیش از آنکه معماری چشم گیری در روسیه پای گرفته باشد، در بناها و نقاشی ها مشاهده می کنیم. گویا مقایسه قند اروسی با این نوع پنجره که خود و نام آن هر دو اصل ایرانی و فارسی دارد موجب این اشتباه شده است. ارسی پنجره مشبکی است که به جای گشتن روی یک پاشنه گرد، بالا می رود و در محفظه ای که روی آن قرار گرفته جای می گیرد. نقش شبکه ارسی معمولاً مانند پنجره ها و روزن های چوبی است.

 

 

                                            

مقاله گره چینی یادگاری از معماری ایرانی

گره چینی و مشبک کاری به عنوان یکی از هنر های ایران زمین سالیان درازی است که در معماری کشور مورد توجه صاحبان هنر و هنر مندان خلاق ایرانی قرار گرفته است .تاریخ مشخصی از سر آغاز این هنر در ایران در دست نیست .برخی پژوهشگران احتمال داده اند استفاده از این هنر چه در حالت مشبک و چه در حالت آلت و لغت از دوران خلفاء عباسی شروع و در قرن 6 تا 8 هجری قمری در مصر و سوریه متداول شده و از همان زمان به ایران رسیده است.این هنر در دوره صفوی و سلجوقی در شهر اصفهان به رشد و شکوفایی رسید و اصفهان به عنوان خاستگاه آن مطرح گردید.
گره چینی به طور کلی عبارت است ار قرار دادن آلات گره در یک ترکیب هماهنگ و زیبا.
گره چین کسی است که بتوانداز عهده انجام تشخیص هنر گره چینی و ترسیم اشکال هندسی مربوط به آن انتخاب چوب مربوطه ،اندازه برداری از محل و بر آورد مصالح، فرم دادان انواع چوپ،ساخت و مونتاژ در و پنجره و شیوه های مختلف رنگ آمیزی بر آید.
از این سبک کار معمولا در ساخت درهای اماکن مقدسه ،مقابر،منابر،و از مشبک در پنجره های منازل و کاخ ها ، نرده ها استفاده می شده است.از دوران صفویه به بعد تعبیه شیشه های رنگی در چوپ های مشبک رایج شده و اصطلاحاً به ارسی مشهور گردید.
گره چینی یا گره سازی علاوه بر معماری در اغلب هنر های دستی و سنتی ایران مانند سنگ تراشی، درودگری، منبت کاری، خاتم سازی، فزل کاری، قلمزنی روی فلز، سفالگری، قالیبافی، قلمکاری، صحافی و غیره دیده می شود و کاربرد دارد.
این هنر از دامنه ای بسیار وسیع برخورداراست و استادان این هنر درممالک مختلف اسلامی هر یک آن را با سلیقه قومی خود آمیخته و گره های بسیاری در بنا ها به وجود آورنده اند.
گره چینی، با قطعات برش خورده چوب و شیشه های رنگی در اشکال مختلف و متعدد الاجر با وحدت گرای هندسی و به طور هماهنگ در یک کادر مشخص و تکرار شونده در کنار هم قرار گرفته می شود. در واقع هندسی نقوش و گره کشی جز لاینفک این هنر به حساب می آید.
روش تولید گره چینی به این صورت است که ابتدا طراحی و رسم گره مورد نظر براساس اندازه کار انجام می شود سپس از روی قسمت های مورد نیاز گره رسم شده الگو یا قالب برداشته می شود و چارچوب یا کارگاه در اندازه مورد نظر ساخته می شود.گره ها اتصالات کوچکی از چوب هستند که به صورت زبانه ای با یکدیگر قفل می شوند و نقش های زیبایی را به وجود می آورند که هر چه ظریفتر باشند از نظر هنری ارزش بیشتری دارند. برای ایجاد نقش گره، چوب، به ضخامت بند رسم شده، بریده و در عین حال چوب های واگیره (قطعاتی که در کار تکرار می شود) از قالب آماده شده تهیه می شود سپس به وسیله اره پشت بنددار، زاویه های اتصالات روی چوب را برش می زنند و با رنده ابزار روی آلتها ابزارمی زنند سپس دو سر هر یک از آلتها فاق و زبانه می شود (یا هر نوع اتصال دیگری که مورد نظر استاد کار باشد) و در آخر کار چیدن گره و درگیر کردن اتصال های ساخته شده و شیشه های رنگی برش خورده انجام می شود.
ابزاری هایی که برای ساخت گره، مورد استفاده قرار می گیرد تقریباهمان ابزاری است که در یک کارگاه درودگری وجود دارد؛ مانند:انواع اره،رنده،گیره،میز کار،خط کش و .........
بهترین ماده اولیه ساخت گره چینی و مورد توافق استادکاران چوب درخت چنار است که خوشبختانه این درخت ، درخت بومی ایران است چوب این درخت بافتی منسجم داشته و از مقاومت بالایی برخوردار است. البته از چوب نارنج،گلابی،گردو و عناب و چوب های درختان جنگلی ایران از نوع آزاد و راش هم برای ساخت گره چینی استفاده می شود.

انواع اتصال در گره چینی:
در گره چینی اتصال گره آلات گره به کلاف ها به چهار چوب صورت می گیرد که این عمل به سه شیوه انجام می شود، انتخاب شیوه اتصال بستگی به اندازه نمونه و همچنین استحکام و زیبایی آن دارد:
الف- اتصال کم و زبانه: در این حالت با ساختن فاق در کلاف و زبانه در آلات اتصال انجام می گیرد، اندازه فاق و زبانه نسبت به ظرافت کار (زیبایی) و استحکام، بین چند میلیمتر تا چند سانتیمتر خواهد بود.
ب-اتصال کند:در این اتصال یک طرف تیره با قید آلت به اندازه چند میلیمتر زبانه شده در کلاف نیز به همان اندازه سادگی (فرورفتگی) در می آورند و پس از آغشته کردن سادگی و زبانه به سیریشم با چسب مناسب دیگر هر دو را سوار و چفت می کنند.
ج-اتصال نیم –نیم: در این اتصال همان طور که از نامش مشخص است،نیمی از ضخامت آلات را برداشته به همان اندازه نیز در کلاف به شکل خزانه گود می اندازند؛ سپس هر دو را با سیریشیم یا چسب مناسبی به هم چسبانده به هم میخ کوبی می کنند تا جای بازی نداشته باشد.این اتصال از اتصال کند قویتر بوده و استحکام آن با اندازه اتصال کم و زبانه نیست.بهترین نمونه های گره چینی ایران را می توان در عمارت چهل ستون و هشت بهشت در اصفهان و تعدادی از خانه های تاریخی اصفهان ،یزد و کاشان مشاهده نمود.
استادان بی دلیل این هنر مرحوم استاد غلامرضا آقا ابراهیمیان است که آثار با ارزشی از او در مقرنس کاری،قطار بندی،رسمی بندی، مشبک، و گره چینی در عتبات عالیات و بنا های تاریخی اصفهان و موجود است.کلیه درها و پنجره های هتل عباسی نیز از آثار این هنرمند است.
از دیگر استادان این هنر اصیل و قدیمی می توان به مرحوم استاد مهدی عشاقی ، استاد علی عباس عشاقی ، استادعلی عباس غشاقی ،استاد مهدی اولیائی و استاد علی مظاهری اشاره کرد.
خانه تاریخی بخردی ها در اصفهان که قدمت قاجاری دارد صاحب عالیترین شکل هنر گره چینی است، این هنر مستظرفه سنتی و تقریبا فراموش شده،در تزیینات در و پنجره داخلی ساختمان در سرتاسر ایران زمین است.در گره چینی این بنای قاجاری، شاهد چیدمان هنرمندانه قطعات خرد و ریز آییه در کنار تکه های بسیار ظریف و نازک چوب با طرح های بسیار زیبای هندسی و اسلیمی در ترئین پنجره اصلی پنجدری این بنای نفیس تاریخی هستیم.
بعد از گذشت سالیان دراز این هنر مانند بعضی از هنر های اصیل و بی بدیل رو به فراموشی گذاشته است به گونه ای که چندی پیش ضریج چوبی گره چینی شده امامزاده یحیی (ع) همدان جای خود را به یک ضریح فلزی داده.امیدواریم این هنر با تاریخچه ای مثال زدنی که در هنر ما دارد از خاطرات مجو نشود و هر روز شاهد ورود اساتید و نخبگان به این زمینه هنری باشیم تا از این طریق گره چینی نیز مانند بسیاری از هنر های ما که گرد فراموشی بر رویشان نشسته به تاریخ نپیوندد.

 

                               

                                

تاریخچه هنر گره چینی

هنر گره چینی بر مبنای طرح های هندسی است که به صورت سینه به سینه توسط استادان هر زمان از نسلی به نسل دیگر میان استاد و شاگرد یا بهتر بگوییم پدر به فرزند منتقل شده و ظرایف آن پنهان مانده است. البته قواعد کلی حفظ شده است و همگی آن‏ها از یک نوع قرینه سازی حکایت می کند.

هنر گره چینی از هنرهای دیرینه در صنایع چوبی است که در آن از کنار هم قرار دادن تکه‏های کوچک چوب یا همان آلت‏ها نقوش گره‏های سنتی و هندسی نمایان می شود. از هنر گره چینی یا گره سازی در مساجد، اماکن مذهبی، منازل شخصی‏و دانشگاه ها و در ساختمان پنجره ها، ارسی ها، درهای ورودی داخل، نرده ها، منبرها و سقف های چوبی استفاده می شود.

طرح‏های گره چینی باید بر یک نظام شبکه ای استوار باشد به این مفهوم که در آن، شبکه های هندسی به واحدهای مشخص تقسیم شده اند که با توالی منظمی تکرار می شوند بر هر شبکه ای که طرح باید بر آن ترسیم شود هر یک از این واحدها از هر طرف به دیگر واحدهای مشخص می پیوندند تا طرح کلی به وجود آید. طرح‏های گره چینی در اصل بسیار ساده اند، آن‏ها را می‏توان تنها با استفاده از پرگار و خط کش و داشتن نحوه ترسیم مثلث، مربع، شش ضلعی و ستاره رسم کرد و هریک از طرح‏ها را می توان بزرگ و کوچک کرد.

گره ها شرایط و قوانین ویژه و زمینه و طریقه رسم مخصوص خود را دارند. گره ها هر کدام اسم مخصوص خود دارند و هر طرح گره در زمینه مخصوص خود ترسیم می شود. هر رسمی گره به شمار نمی‏رود و تنها رسمی گره محسوب می شود که: دارای آلت‏های شناخته شده اصیل گره سازی باشد؛ از قواعد و قوانین گره سازی پیروی کند؛ هر گره در زمینه و کادر اصلی خود ترسیم شود، به گونه ای که شکل و زاویه آلت های تشکیل دهنده گره ها تغییر نکرده باشد چون در این صورت، گره باطل می‏شود.

اصولی که در گره چینی باید رعایت شود: گوشه ها شمشه قرار گیرد آن هم شمشه کامل؛ اصل قرینه سازی رعایت شود.

گره ها بر هفت نوع است که عبارت است از: گره نجاری؛ گره تُند؛ گره کُند؛ گره شُل؛ گره تُند و شُل؛ گره کُند و شُل؛ گره پیلی که هر یک از آن‏ها شعب و زمینه‏های بسیار دارد.

گره چینی در چوب در سه بخش اجرا می شود: به تنهایی؛ به صورت منبت؛ به صورت معرق.

انواع کارها در گره چینی:

1) گره به صورت پوک و یا بادخور که در در یا پنجره یا نرده مورد استفاده قرار می گیرد.

2) گره با شیشه و یا آینه یا هر دو با هم که در سقف و در و پنجره قابل اجرا است.

3) گره توپر که در در و منبر و صندوقچه و قبور مورد استفاده قرار می گیرد.

4) گره به صورت مرمت.

از مکان هایی که باید از آن به گنجینه و کلکسیون کار گره کاری در انواع مختلف نام برد، مسجد سید اصفهان است. در و پنجره‏ها و اوروسی ها و سقف چهلستون مسجد و مأذنه آن، یکی از شاهکارهای صنعت چوب و گره سازی است.

 





این صفحه را به اشتراک بگذارید
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 23 خرداد 1390 توسط هادی شوکت
اوکسین ادز معتبرترین و بزرگترین سیستم کسب درآمد وبمسترها
تمامی حقوق این وب سایت متعلق به انجمن علمی سازه های چوبی مرکز آموزش عالی فنی شهید صدوقی یزد می باشد| طراحی : صفحه اصلی
قالب وبلاگ